थायरॉईडची समस्या असल्यास वजन वाढते का? कारणे आणि योग्य काळजी

“मी खाण्यापिण्याकडे लक्ष देते, तरीही माझे वजन वाढत आहे.याचे कारण थायरॉईड तर नाही ना?”

वजन वाढू लागले की अनेकांच्या मनात सर्वप्रथम थायरॉईडचा विचार येतो. विशेषतः वजनासोबत सतत थकवा जाणवणे, केस गळणे किंवा मासिक पाळीत बदल होणे अशी लक्षणे दिसत असतील, तर ही शंका आणखी वाढते.

थायरॉईडचा आपल्या शरीरातील अनेक महत्त्वाच्या प्रक्रियांशी संबंध असतो. त्यापैकी एक म्हणजे चयापचय क्रिया (Metabolism). त्यामुळे थायरॉईड ग्रंथीचे कार्य कमी झाल्यास काही व्यक्तींच्या वजनात बदल होऊ शकतो.

पण प्रत्येक वेळी वजन वाढण्यामागे थायरॉईडच कारणीभूत असतो का? आणि थायरॉईडची समस्या असल्यास वजन नियंत्रणात ठेवण्यासाठी काय करता येते? हे समजून घेऊया.

थायरॉईड म्हणजे नेमके काय?

थायरॉईड ही मानेच्या पुढील बाजूला असलेली फुलपाखराच्या आकाराची छोटी ग्रंथी आहे. आकाराने लहान असली तरी शरीराच्या कामकाजात तिची भूमिका महत्त्वाची आहे.

ही ग्रंथी T3 आणि T4 ही संप्रेरके तयार करते. शरीर किती ऊर्जा वापरते, शरीराचे तापमान कसे नियंत्रित होते आणि चयापचय क्रिया किती वेगाने चालते, अशा अनेक गोष्टींवर या संप्रेरकांचा परिणाम होतो.

जेव्हा थायरॉईड ग्रंथी पुरेशा प्रमाणात संप्रेरके तयार करत नाही किंवा त्यांची निर्मिती गरजेपेक्षा जास्त होते, तेव्हा शरीराच्या कार्यपद्धतीत बदल जाणवू शकतात.

थायरॉईडमुळे वजन का वाढते?                     

थायरॉईड ग्रंथीचे कार्य कमी झाल्यामुळे होणाऱ्या स्थितीला Hypothyroidism म्हणतात. या अवस्थेत शरीरातील चयापचय क्रियेचा वेग कमी होऊ शकतो. परिणामी काही व्यक्तींचे वजन वाढते.

यामागे नेमके काय घडते?

1. शरीराची ऊर्जा वापरण्याची क्षमता कमी होऊ शकते

थायरॉईड संप्रेरकांची पातळी कमी झाल्यास शरीर विश्रांतीच्या अवस्थेतही पूर्वीपेक्षा कमी ऊर्जा वापरू शकते. त्यामुळे वजन वाढण्याची शक्यता असते.

2. शरीरात पाणी साचू शकते

काही व्यक्तींना Hypothyroidism मुळे चेहऱ्यावर किंवा शरीराच्या इतर भागांवर सूज जाणवते. शरीरात अतिरिक्त पाणी आणि मीठ साचल्यामुळे वजनातही बदल दिसू शकतो.

3. सतत थकवा जाणवतो

थायरॉईडचे कार्य कमी असल्यास पुरेशी झोप घेऊनही थकवा जाणवू शकतो. अशा वेळी चालणे, व्यायाम करणे किंवा इतर शारीरिक हालचाली करण्याची इच्छा कमी होते. याचाही वजनावर परिणाम होऊ शकतो.

4. दैनंदिन जीवनावर परिणाम होतो

काही व्यक्तींना झोप, मनःस्थिती आणि एकाग्रतेशी संबंधित त्रास जाणवू शकतात. या बदलांमुळे नियमित दिनचर्या सांभाळणे कठीण होऊ शकते.

मात्र, थायरॉईडमुळे होणारे वजन वाढणे प्रत्येकामध्ये सारखे नसते. तसेच वजन वाढले म्हणजे थायरॉईडची समस्या आहेच, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

वजन वाढण्यासोबत थायरॉईडची कोणती लक्षणे दिसू शकतात?

वजन वाढणे हे Hypothyroidism चे एक लक्षण असू शकते. मात्र, त्यासोबत इतर काही बदलही जाणवू शकतात.

उदाहरणार्थ:

• दिवसभर थकवा किंवा आळस जाणवणे.
• इतरांच्या तुलनेत जास्त थंडी वाजणे.
• त्वचा कोरडी होणे आणि केस गळणे.
• पोट साफ न होणे किंवा बद्धकोष्ठतेचा त्रास.
• चेहऱ्यावर किंवा शरीरावर सूज जाणवणे.
• मासिक पाळी अनियमित होणे.
• एकाग्रता कमी होणे किंवा मनःस्थितीत बदल होणे.

ही सर्व लक्षणे केवळ थायरॉईडमुळेच होतात असे नाही. त्यामुळे स्वतःहून निदान करण्याऐवजी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे योग्य ठरते.

प्रत्येक थायरॉईडच्या समस्येमुळे वजन वाढते का?

नाही. थायरॉईडचे कार्य कमी असणे आणि जास्त असणे या दोन वेगवेगळ्या स्थिती आहेत.

Hypothyroidism – थायरॉईडचे कार्य कमी होणे

यामध्ये थायरॉईड संप्रेरकांची निर्मिती कमी होते. त्यामुळे चयापचय क्रियेचा वेग कमी होऊ शकतो आणि काही व्यक्तींचे वजन वाढू शकते.

Hyperthyroidism – थायरॉईडचे कार्य जास्त होणे

या स्थितीत थायरॉईड संप्रेरकांची निर्मिती गरजेपेक्षा जास्त होते. शरीराची ऊर्जा वापरण्याची प्रक्रिया वेगवान होऊ शकते. त्यामुळे काही व्यक्तींचे वजन कमी होते. भूक वाढणे, हृदयाचे ठोके जलद होणे आणि जास्त घाम येणे अशी लक्षणेही दिसू शकतात.

म्हणूनच थायरॉईडची समस्या आहे असे वाटत असल्यास आधी तिचे स्वरूप समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

थायरॉईडची समस्या असल्यास स्वतःची काळजी कशी घ्यावी?

थायरॉईडचे निदान झाल्यानंतर वजन कमी करण्याची घाई करण्यापेक्षा आरोग्यदायी दिनचर्या तयार करण्यावर भर द्यावा.

1. रोजच्या आहाराकडे लक्ष द्या

आहारात भाज्या, फळे, डाळी, कडधान्ये आणि प्रथिनांचे योग्य स्रोत ठेवा. बाहेरचे पदार्थ, जास्त साखर आणि प्रक्रिया केलेले अन्न वारंवार खाणे टाळण्याचा प्रयत्न करा. कोणताही विशिष्ट आहार सर्व थायरॉईड रुग्णांसाठी योग्य असेलच असे नाही.

2. शरीराला नियमित हालचाल द्या

दररोज चालणे, योगासने किंवा आपल्या क्षमतेनुसार व्यायाम करणे फायदेशीर ठरू शकते. सुरुवातीला जास्त व्यायाम करण्याची गरज नाही. नियमितपणा ठेवणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

3. झोप पूर्ण घ्या

उशिरापर्यंत जागरण करणे आणि अनियमित झोप यामुळे दैनंदिन दिनचर्येवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे शक्यतो रोज ठरावीक वेळी झोपण्याची आणि उठण्याची सवय लावा.

4. औषधे स्वतःहून बदलू नका

थायरॉईडसाठी औषधे सुरू असतील, तर डॉक्टरांनी सांगितलेल्या वेळेनुसार ती घ्या. वजन वाढत आहे म्हणून औषधांचा डोस स्वतःहून वाढवू नका किंवा कमी करू नका.

5. आवश्यक तपासण्या वेळेवर करा

TSH आणि गरजेनुसार Free T4 या रक्ततपासण्यांमधून थायरॉईडच्या कार्याबद्दल माहिती मिळू शकते. किती वेळाने तपासणी करायची, हे तुमची स्थिती आणि उपचार लक्षात घेऊन डॉक्टर ठरवतात.

6. इंटरनेटवरील प्रत्येक आहारसल्ल्यावर विश्वास ठेवू नका

थायरॉईडसाठी अमुक पदार्थ पूर्णपणे बंद करा किंवा एखादे सप्लिमेंट घ्या, असे अनेक सल्ले इंटरनेटवर मिळतात. मात्र, प्रत्येक व्यक्तीची गरज वेगळी असते. आयोडीन किंवा सेलेनियमसारख्या घटकांचे सप्लिमेंट्स डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय घेऊ नयेत.

थायरॉईड नियंत्रणात आल्यावर वजन कमी होऊ शकते का?

हो, योग्य उपचारांमुळे थायरॉईड संप्रेरकांची पातळी नियंत्रणात आल्यावर वजन व्यवस्थापन करणे काही व्यक्तींना सोपे होऊ शकते.

मात्र, थायरॉईडचे उपचार सुरू केल्यावर लगेच वजन कमी होईलच असे नाही. वजन वाढण्यामागे आहार, शारीरिक हालचाली, झोप आणि इतर आरोग्यविषयक कारणेही असू शकतात.

म्हणूनच केवळ वजनाच्या काट्यावर दिसणाऱ्या आकड्याकडे लक्ष न देता एकूण आरोग्यात होणाऱ्या बदलांकडेही लक्ष द्या.

थायरॉईड आणि वजनाबद्दल वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

1. थायरॉईडमुळे किती वजन वाढू शकते?

याचे ठरावीक उत्तर नाही. थायरॉईडचे कार्य किती कमी झाले आहे, शरीरात पाणी साचले आहे का आणि इतर कोणत्या आरोग्यविषयक समस्या आहेत, यावर वजनातील बदल अवलंबून असतो.

2. थायरॉईड असल्यास वजन कमी करणे कठीण जाते का?

Hypothyroidism नियंत्रणात नसेल, तर वजन कमी करणे काही व्यक्तींना कठीण जाऊ शकते. मात्र, योग्य उपचार आणि संतुलित जीवनशैलीच्या मदतीने वजन व्यवस्थापन करता येऊ शकते.

3. थायरॉईडची औषधे आयुष्यभर घ्यावी लागतात का?

काही व्यक्तींना दीर्घकाळ किंवा आयुष्यभर औषधे घ्यावी लागू शकतात. तर काही प्रकरणांमध्ये उपचारांचा कालावधी वेगळा असू शकतो. हे थायरॉईडच्या समस्येचे कारण आणि स्वरूप यावर अवलंबून असते.

4. थायरॉईड असल्यास कोणते पदार्थ खाऊ नयेत?

प्रत्येक थायरॉईड रुग्णाने विशिष्ट पदार्थ पूर्णपणे बंद करावेत असे नाही. संतुलित आहार घ्यावा आणि अनावश्यक आहार निर्बंध टाळावेत. तुमच्या आरोग्यस्थितीनुसार डॉक्टर किंवा आहारतज्ज्ञ योग्य मार्गदर्शन करू शकतात.

5. वजन वाढत असल्यास थायरॉईडची तपासणी करणे गरजेचे आहे का?

केवळ वजन वाढणे हे तपासणीचे एकमेव कारण नाही. मात्र, वजन वाढण्यासोबत थकवा, केस गळणे, बद्धकोष्ठता, थंडी जास्त वाजणे किंवा मासिक पाळीतील बदल जाणवत असतील, तर डॉक्टरांचा सल्ला घेऊन तपासणीची गरज ठरवावी.

शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा…

वजन वाढले की लगेच आहार कमी करणे किंवा कठीण व्यायाम सुरू करणे हा योग्य मार्ग असेलच असे नाही. विशेषतः थायरॉईडची समस्या असल्यास वजन वाढण्यामागील कारण समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

योग्य तपासणी, डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार उपचार आणि रोजच्या जीवनातील छोट्या पण नियमित चांगल्या सवयी यांमुळे थायरॉईडचे व्यवस्थापन आणि एकूण आरोग्याची काळजी घेण्यास मदत होऊ शकते.

Aaptashri Ayurveda & Panchakarma Clinic, Pune

Dr. Saurabh B. Kadam, M.D. (Ayu)

Shop No. 2 to 4, 1st Floor, Sneh Mithila Apartment, 31/1 Kashave Nagar, Next to Swaraj Garden Hotel, Bhosari Road, Pimple Saudagar, Pimpri, Pune – 411027.

Contact: 73877 93189 | 96650 10500

अस्वीकरण: हा लेख केवळ सामान्य आरोग्यविषयक माहितीसाठी आहे. तो वैयक्तिक सल्ला, निदान किंवा उपचारांचा पर्याय नाही. कोणतीही लक्षणे जाणवल्यास योग्य वैद्यकीय सल्ला घ्यावा.