संधिवात (Arthritis) मध्ये कोणते पंचकर्म उपयुक्त ठरू शकते?

सांधे दुखतात, सकाळी उठल्यावर शरीर आखडल्यासारखं वाटतं… हे फक्त वयामुळे आहे का?

सांधेदुखी ही आज अनेकांची रोजची समस्या झाली आहे. गुडघे, कंबर, मान, खांदे किंवा हात-पायांच्या सांध्यांमध्ये वेदना, आखडलेपणा किंवा हालचाल करताना त्रास जाणवू शकतो.

काही जणांना हा त्रास अधूनमधून जाणवतो, तर काहींना तो वारंवार होत राहतो. त्यामुळे चालणे, जिने चढणे किंवा रोजची साधी कामे करणेही त्रासदायक होऊ शकते.

आयुर्वेदानुसार सांध्यांशी संबंधित काही तक्रारींमध्ये वातदोषाची भूमिका महत्त्वाची मानली जाते. त्यामुळे रुग्णाची प्रकृती, दिनचर्या, लक्षणे आणि एकूण आरोग्यस्थिती लक्षात घेऊन योग्य उपचारपद्धती निवडली जाते.

अशा परिस्थितीत काही रुग्णांसाठी पंचकर्म किंवा इतर आयुर्वेदिक पद्धती योग्य ठरू शकतात. मात्र, प्रत्येकासाठी एकच पर्याय योग्य असेल असे नाही. त्यामुळे काहीही सुरू करण्यापूर्वी तज्ज्ञांकडून योग्य तपासणी आणि मार्गदर्शन घेणे गरजेचे आहे.

संधिवात म्हणजे काय?                                                        

संधिवातामध्ये सांध्यांमध्ये वेदना, आखडलेपणा, जडपणा किंवा हालचाल करताना त्रास जाणवू शकतो. काही वेळा सकाळी उठल्यानंतर सांधे आखडल्यासारखे वाटतात आणि हालचाल सुरू केल्यानंतर हा त्रास कमी होऊ शकतो.

सांध्यांमध्ये सूज, हालचालींमध्ये मर्यादा किंवा एखादा सांधा वापरताना वेदना वाढणे अशी लक्षणेही काही लोकांमध्ये दिसू शकतात.

मात्र, प्रत्येक प्रकारच्या सांधेदुखीचे कारण सारखे नसते. त्यामुळे फक्त लक्षणांवरून स्वतःहून काही ठरवण्यापेक्षा त्यामागचे कारण समजून घेणे आवश्यक आहे.

संधिवातामध्ये पंचकर्माचा विचार का केला जातो?

आयुर्वेदानुसार सांध्यांशी संबंधित काही तक्रारींमध्ये वातदोषाची भूमिका महत्त्वाची मानली जाते. त्यामुळे प्रकृती, लक्षणे आणि एकूण आरोग्यस्थिती लक्षात घेऊन योग्य पद्धत निवडली जाते.

यासाठी रुग्णाचे वय, शारीरिक ताकद, दिनचर्या, त्रासाची तीव्रता आणि इतर आरोग्यविषयक बाबी लक्षात घेणे गरजेचे असते.

म्हणून सांधेदुखी आहे म्हणून प्रत्येकाने एकच पंचकर्म किंवा एकच उपचारपद्धत घ्यावी, असे नाही.

संधिवातामध्ये कोणत्या आयुर्वेदिक पद्धतींचा विचार केला जाऊ शकतो?

अभ्यंग

अभ्यंगामध्ये शरीराला किंवा संबंधित भागाला औषधी तेलाने मालिश केली जाते. सांध्यांभोवती जाणवणारा आखडलेपणा किंवा स्नायूंमधील ताण कमी करण्यासाठी काही रुग्णांमध्ये याचा वापर केला जाऊ शकतो.

स्वेदन

स्वेदनामध्ये शरीराला योग्य पद्धतीने उष्णता दिली जाते. सांध्यांमध्ये जाणवणारा जडपणा आणि आखडलेपणा कमी करण्यासाठी काही परिस्थितींमध्ये स्वेदनाचा पर्याय निवडला जाऊ शकतो.

मात्र, सूज किंवा इतर विशिष्ट लक्षणे असल्यास स्वेदन योग्य आहे की नाही, हे तज्ज्ञ ठरवतात.

जानुबस्ती

गुडघ्याशी संबंधित तक्रारींमध्ये जानुबस्तीचा वापर केला जाऊ शकतो. यामध्ये गुडघ्याभोवती विशिष्ट पद्धतीने औषधी तेल काही काळ ठेवले जाते.

गुडघेदुखीचे कारण, सूज, वेदनांची तीव्रता आणि इतर लक्षणे पाहून हा उपचार योग्य आहे की नाही, हे तज्ज्ञ ठरवतात.

कटिबस्ती

कंबरेच्या भागात वेदना किंवा आखडलेपणा जाणवत असल्यास काही रुग्णांमध्ये कटिबस्तीचा वापर केला जाऊ शकतो. या पद्धतीमध्ये कंबरेच्या विशिष्ट भागावर औषधी तेल काही काळ ठेवले जाते.

मात्र, प्रत्येक प्रकारच्या कंबरदुखीसाठी कटिबस्ती आवश्यक असेलच असे नाही.

बस्ति चिकित्सा

आयुर्वेदामध्ये वाताशी संबंधित काही तक्रारींमध्ये बस्ति चिकित्सेला महत्त्व दिले जाते. मात्र, ही पद्धत प्रत्येक रुग्णासाठी योग्य असेलच असे नाही.

रुग्णाची प्रकृती, वय, शारीरिक ताकद, लक्षणे आणि एकूण आरोग्यस्थिती पाहून बस्ति उपचाराची गरज आहे की नाही आणि कोणती पद्धत योग्य आहे, हे तज्ज्ञ ठरवतात.

फक्त पंचकर्म केले म्हणजे सांधेदुखी कायमची बरी होते का?

हे रुग्णाची स्थिती आणि सांधेदुखीमागील कारणांवर अवलंबून असते.

सांध्यांच्या त्रासामागे वेगवेगळी कारणे असू शकतात. त्यामुळे केवळ एक उपचारपद्धत केल्याने समस्या कायमची दूर होईल असे गृहीत धरणे योग्य नाही.

पंचकर्म किंवा इतर उपचार घेत असताना रोजच्या सवयींकडेही लक्ष देणे गरजेचे आहे. शारीरिक हालचाल, वजन, झोप आणि आहार यांचाही आरोग्यावर परिणाम होतो.

उपचारांसोबत दिनचर्येकडे लक्ष देणे का महत्त्वाचे आहे?

सांध्यांचा त्रास नियंत्रणात ठेवण्यासाठी रोजच्या सवयींकडे लक्ष देणेही गरजेचे आहे.

• खूप वेळ एकाच स्थितीत बसणे टाळा.
• शरीराला योग्य प्रमाणात हालचाल द्या.
• तज्ज्ञांनी सुचवलेले व्यायाम नियमित करा.
• वजन संतुलित ठेवण्याचा प्रयत्न करा.
• पुरेशी झोप आणि विश्रांती घ्या.
• रोजच्या कामांमध्ये शरीरावर अनावश्यक ताण येणार नाही याची काळजी घ्या.

लहान-लहान बदल सातत्याने केल्याने रोजच्या कामांमध्ये होणारा त्रास कमी ठेवण्यास मदत होऊ शकते.

प्रत्येकासाठी एकच पद्धत का योग्य नसते?

प्रत्येकाची प्रकृती, वय, शारीरिक क्षमता आणि लक्षणे वेगवेगळी असतात.

एखाद्याला उपयोगी ठरलेली पद्धत दुसऱ्यासाठी तितकीच योग्य असेलच असे नाही. म्हणून फक्त आजाराचे नाव पाहून उपचार ठरवण्याऐवजी रुग्णाची संपूर्ण आरोग्यस्थिती लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

उपचार घेण्यापूर्वी काय लक्षात ठेवावे?

सांधेदुखी असल्यास स्वतःहून कोणतेही पंचकर्म किंवा आयुर्वेदिक उपचार सुरू करू नयेत.

विशेषतः:

• सांध्यांमध्ये अचानक किंवा तीव्र वेदना होणे
• जास्त सूज येणे
• चालताना किंवा हालचाल करताना खूप त्रास होणे
• दुखापतीनंतर सांधेदुखी सुरू होणे
• सांधेदुखीसोबत ताप किंवा इतर त्रास जाणवणे

अशी लक्षणे असल्यास त्यामागचे कारण समजून घेणे गरजेचे आहे. त्यानंतर योग्य पद्धत निवडणे गरजेचे आहे.

शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट

संधिवात किंवा सांधेदुखीमध्ये ‘एक पद्धत सर्वांसाठी’ असा दृष्टिकोन योग्य नाही.

अभ्यंग, स्वेदन, जानुबस्ती, कटिबस्ती किंवा बस्ति यांसारख्या आयुर्वेदिक पद्धतींचा काही रुग्णांमध्ये वापर केला जाऊ शकतो. मात्र, कोणती पद्धत योग्य आहे, हे प्रकृती, लक्षणे, वय, दिनचर्या आणि एकूण आरोग्यस्थिती लक्षात घेऊन तज्ज्ञांनी ठरवणे आवश्यक आहे.

सांधेदुखी वारंवार होत असेल किंवा त्यामुळे दैनंदिन कामांमध्ये अडथळा येत असेल, तर त्याकडे दुर्लक्ष न करता योग्य मार्गदर्शन घेणे गरजेचे आहे.

Aaptashri Ayurveda & Panchakarma Clinic, Pune

Dr. Saurabh B. Kadam, M.D. (Ayu)

Shop No. 2 to 4, 1st Floor, Sneh Mithila Apartment,
31/1 Kashave Nagar, Next to Swaraj Garden Hotel,
Bhosari Road, Pimple Saudagar, Pimpri, Pune – 411027, Maharashtra.

Contact: +91 73877 93189 | +91 96650 10500