सायाटिकावर आयुर्वेदिक उपचार – कारणे, लक्षणे आणि उपाय

“कंबर दुखतेय… पण ही वेदना आता पायापर्यंत का जातेय?”

कंबरदुखीचा त्रास अनेकांना अधूनमधून होत असतो. पण कंबरेपासून सुरू झालेली वेदना पायापर्यंत जाऊ लागली, पायात मुंग्या येऊ लागल्या किंवा जळजळ जाणवू लागली, तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका.

अशा प्रकारची लक्षणे सायाटिका (Sciatica) मध्ये दिसू शकतात.

आजकाल बराच वेळ बसून काम करणे, सतत प्रवास करणे, चुकीच्या पद्धतीने बसणे किंवा अचानक वजन उचलणे यामुळे कंबरेशी संबंधित तक्रारी वाढताना दिसतात. त्यामुळे हा त्रास नेमका कशामुळे होतो, त्याची लक्षणे कोणती आणि आयुर्वेदामध्ये त्याकडे कसे पाहिले जाते, हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

सायाटिका म्हणजे काय?                                                                                                      

कंबरेपासून पायापर्यंत जाणाऱ्या नसावर दबाव किंवा ताण आल्यामुळे सायाटिकाचा त्रास होऊ शकतो.

यामुळे कंबरेपासून पायापर्यंत वेदना जाणवू शकतात. काही वेळा पायात मुंग्या येणे, जळजळ होणे किंवा पाय सुन्न होण्यासारखी लक्षणेही दिसू शकतात.

म्हणूनच, “कंबर दुखतेय म्हणजे फक्त कंबरेचीच समस्या आहे” असे नेहमीच म्हणता येत नाही.

सायाटिकाची लक्षणे कोणती?

या त्रासाची लक्षणे प्रत्येक व्यक्तीमध्ये वेगवेगळी असू शकतात. सामान्यतः खालील त्रास जाणवू शकतात:

• कंबरेपासून पायाकडे जाणारी वेदना
• पायात मुंग्या येणे
• पायात जळजळ किंवा टोचल्यासारखे वाटणे
• पायाचा काही भाग सुन्न होणे
• बराच वेळ बसल्यानंतर वेदना वाढणे
• उठताना किंवा चालताना त्रास होणे
• काही वेळा पायात कमजोरी जाणवणे

सगळ्यांनाच ही सर्व लक्षणे असतीलच असे नाही.

हा त्रास कशामुळे होऊ शकतो?

सायाटिकामागे वेगवेगळी कारणे असू शकतात. मणक्यांमधील डिस्कशी संबंधित समस्या, नसांवर येणारा दबाव किंवा कंबरेशी संबंधित इतर समस्या यामागे असू शकतात.

आपल्या रोजच्या सवयींचाही या त्रासाशी काही प्रमाणात संबंध असू शकतो.

दिवसभर बसून काम करणे

ऑफिसमध्ये अनेक तास खुर्चीवर बसणे, लॅपटॉपसमोर सतत पुढे वाकणे किंवा बराच वेळ वाहन चालवणे यामुळे कंबरेवर ताण येऊ शकतो.

बसण्याची चुकीची पद्धत

पाठीला योग्य आधार न घेता बसणे, सतत पुढे वाकून काम करणे किंवा मोबाईल पाहताना मान आणि पाठ वाकवून ठेवणे यामुळे कंबरेवर आणि पाठीवर ताण येऊ शकतो.

अचानक जड वस्तू उचलणे

जड वस्तू उचलताना शरीराची योग्य स्थिती नसेल, तर कंबरेवर अचानक ताण येऊ शकतो.

हालचाल कमी असणे

दिवसभर बसून राहणे आणि शरीराची हालचाल कमी असणे यामुळे स्नायूंची ताकद आणि लवचिकता कमी होऊ शकते.

आयुर्वेदामध्ये सायाटिकाकडे कसे पाहिले जाते?

आयुर्वेदामध्ये वेदना आणि हालचालींशी संबंधित काही त्रासांचा संबंध वातदोषाच्या असंतुलनाशी जोडला जातो.

अशा तक्रारींकडे पाहताना आयुर्वेदिक चिकित्सक फक्त वेदना कुठे आहे एवढेच पाहत नाहीत. रुग्णाची प्रकृती, दैनंदिन दिनचर्या, आहार, झोप, कामाचे स्वरूप आणि वेदनेचा प्रकार यांचाही विचार केला जातो.

आयुर्वेदामध्ये सायाटिकासारख्या त्रासाला ‘गृध्रसी’ असे म्हटले जाते. पण प्रत्येक व्यक्तीची समस्या वेगळी असते. त्यामुळे स्वतःहून एखादा उपाय सुरू करण्यापेक्षा तज्ज्ञ आयुर्वेदिक चिकित्सकांचा सल्ला घेणे योग्य ठरते.

सायाटिकासाठी आयुर्वेदिक उपचार कोणते असू शकतात?

उपचार प्रत्येक व्यक्तीच्या स्थितीनुसार ठरवले जातात. त्यामुळे एका व्यक्तीला उपयोगी पडलेला उपचार दुसऱ्या व्यक्तीसाठीही योग्य असेलच असे नाही.

आयुर्वेदामध्ये रुग्णाच्या स्थितीनुसार काही उपचारांचा विचार केला जाऊ शकतो.

अभ्यंग

औषधी तेलाने केलेला अभ्यंग काही परिस्थितींमध्ये कंबरेतील ताण आणि ताठरपणा कमी करण्यासाठी उपयोगी ठरू शकतो.

कोणते तेल वापरायचे आणि अभ्यंग कसा करायचा, हे तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनानुसार ठरवले जाते.

स्वेदन

स्वेदनामध्ये विशिष्ट पद्धतीने उष्णतेचा उपयोग केला जातो. काही रुग्णांमध्ये कंबर आणि स्नायूंमधील ताठरपणा कमी करण्यासाठी याचा विचार केला जाऊ शकतो.

कटिबस्ती

कटिबस्तीमध्ये कंबरेच्या भागावर औषधी तेल ठरावीक वेळ ठेवले जाते.

हा उपचार प्रत्येकासाठी योग्य असेलच असे नाही. त्यामुळे तो तज्ज्ञ आयुर्वेदिक चिकित्सकांच्या सल्ल्यानेच घ्यावा.

बस्ती चिकित्सा

आयुर्वेदामध्ये बस्तीला विशेष महत्त्व दिले जाते, विशेषतः वाताशी संबंधित काही स्थितींमध्ये.

रुग्णाची प्रकृती आणि स्थिती पाहून चिकित्सक या उपचाराचा विचार करू शकतात.

फक्त तेल लावल्याने हा त्रास कमी होतो का?

कंबरेवर तेल लावल्याने काही वेळ आराम मिळू शकतो. पण जर वेदनेमागे नसांवर दबाव किंवा मणक्यांशी संबंधित समस्या असेल, तर फक्त बाहेरून तेल लावणे पुरेसे असेलच असे नाही.

म्हणून वेदना वारंवार होत असतील, पायापर्यंत जात असतील किंवा त्यासोबत मुंग्या आणि सुन्नपणा जाणवत असेल, तर त्यामागचे कारण समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

रोजच्या जीवनात कोणती काळजी घ्यावी?

उपचारांसोबत आपल्या रोजच्या सवयींकडे लक्ष देणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

• सलग अनेक तास एकाच जागी बसू नका.
• कामाच्या दरम्यान थोडे उठून चालत राहा.
• बसताना पाठीला योग्य आधार द्या.
• जड वस्तू अचानक उचलणे टाळा.
• वजन उचलताना योग्य पद्धत वापरा.
• वेदना असताना स्वतःहून जोरदार व्यायाम करू नका.
• पुरेशी झोप आणि विश्रांती घ्या.
• तज्ज्ञांनी सुचवलेले व्यायाम किंवा हालचाली नियमित करा.

छोट्या सवयींमध्ये केलेले बदलही रोजच्या जीवनात उपयोगी ठरू शकतात.

कंबरेपासून पायापर्यंत वेदना होत असेल तर ती सायाटिकाच आहे का?

नेहमीच असे नाही.

कंबरेपासून पायाकडे जाणारी वेदना या त्रासात दिसू शकते, पण अशा वेदनेमागे इतर कारणेही असू शकतात.

जर पायात सतत मुंग्या येत असतील, पाय सुन्न होत असेल किंवा पायाची ताकद कमी होत असल्यासारखी वाटत असेल, तर योग्य तपासणी करून कारण समजून घेणे आवश्यक आहे.

डॉक्टरांचा सल्ला कधी घ्यावा?

कधी कधी हलकी कंबरदुखी विश्रांती घेतल्यानंतर कमी होऊ शकते.. पण वेदना सतत राहत असेल, वारंवार होत असेल किंवा रोजच्या कामांमध्ये अडथळा आणत असेल, तर तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे योग्य आहे.

विशेषतः खालील लक्षणे दिसल्यास विलंब करू नका:

• पायात वाढती कमजोरी
• सतत किंवा वाढणारा सुन्नपणा
• खूप तीव्र वेदना
• पडणे किंवा अपघात झाल्यानंतर सुरू झालेली वेदना
• तापासोबत तीव्र कंबरदुखी
• लघवी किंवा शौचावर नियंत्रण ठेवण्यात अचानक बदल

अशा वेळी तातडीने वैद्यकीय मदत घेणे आवश्यक आहे.

प्रत्येक व्यक्तीसाठी एकच उपचार का योग्य नसतो?

हा त्रास असला तरी प्रत्येक व्यक्तीची परिस्थिती वेगळी असते.

एखाद्याचे काम दिवसभर बसून करण्याचे असते, तर दुसऱ्या व्यक्तीला सतत प्रवास करावा लागतो. कोणाला वेदना फक्त कंबरेत असतात, तर कोणाला पायापर्यंत जाणवतात.

म्हणून उपचार ठरवताना रुग्णाची प्रकृती, वय, दिनचर्या, कामाचे स्वरूप, झोप, आहार आणि वेदनेचे स्वरूप यांचा विचार करणे महत्त्वाचे आहे.

इंटरनेटवर वाचलेला एखादा उपाय किंवा दुसऱ्या व्यक्तीला फायदा झालेला उपचार स्वतःहून सुरू करण्याऐवजी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे अधिक योग्य आहे.

शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट

कंबरेपासून पायाकडे जाणारी वेदना, मुंग्या, जळजळ किंवा सुन्नपणा वारंवार होत असेल, तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका.

आयुर्वेदामध्ये उपचार करताना व्यक्तीची संपूर्ण स्थिती लक्षात घेण्यावर भर दिला जातो. त्यामुळे योग्य उपचारांसोबत दैनंदिन सवयी, झोप, विश्रांती आणि शरीराची योग्य हालचाल याकडेही लक्ष देणे गरजेचे आहे.

वेदना फक्त सहन करत राहण्यापेक्षा, ती वारंवार का होते हे समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

Aaptashri Ayurveda & Panchakarma Clinic

सायाटिका, कंबरदुखी आणि स्नायू-सांध्यांशी संबंधित तक्रारींसाठी आयुर्वेदिक मार्गदर्शन घेण्यासाठी Aaptashri Ayurveda & Panchakarma Clinic येथे संपर्क करू शकता.

Dr. Saurabh B. Kadam, M.D. (Ayurved) यांच्या मार्गदर्शनाखाली रुग्णाच्या स्थितीनुसार योग्य आयुर्वेदिक उपचारपद्धतीचा विचार केला जातो.

पत्ता:
Shop No. 2 to 4, 1st Floor, Sneh Mithila Apartment,
31/1, Kashave Nagar, Next to Swaraj Garden Hotel,
Bhosori Road, Pimple Saudagar, Pimpri, Pune – 411027, Maharashtra.

संपर्क:
+91 73877 93189
+91 96650 10500